Stachys
Lamiaceae · 130 tür
Genel Bilgiler
Ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasına ait çok yıllık ya da tek yıllık otsu bitkiler, nadiren yarı çalılar olup genellikle karşılıklı dizilmiş, çoğunlukla kıllı veya beyaz tüylü yapraklara sahiptir. Kare kesitli gövde bu familyanın genel karakterini taşır; çiçekler verticillaster düzeninde, iki dudaklı yapıda olup pembe, mor, sarı veya beyaz renk tonlarında görülür. Türkiye, bu cinsin dünya genelindeki en zengin tür çeşitliliğine ev sahipliği yapan ülkeler arasında yer almakta olup ülkede 80'i aşkın tür bulunmaktadır. Yayılış bakımından son derece geniş bir ekolojik toleransa sahip olan bu bitkiler; İç Anadolu'nun step alanlarından Karadeniz'in nemli orman kenarlarına, Ege ve Akdeniz'in taşlık makiliklerinden Doğu Anadolu'nun subalpın çayırlarına kadar her habitatta temsil edilmektedir. Türkiye'ye özgü endemik türler bakımından cins son derece zengindir; *Stachys cretica* subsp. ve çeşitli alttaksonların yanı sıra *S. iberica*, *S. pumila*, *S. suberecta* ve *S. woronowii* gibi türler ülkenin farklı bölgelerinde lokalize yayılış göstermektedir. Halk arasında "çoban çırpısı", "demir otu" veya "boz ot" gibi adlarla tanınan bazı türler geleneksel tıpta yara iyileştirici ve antiseptik amaçlı kullanılmaktadır.
Türler (130)
| BİLİMSEL AD | TÜRKÇE AD | ENDEMİK | IUCN | |
|---|---|---|---|---|
| Stachys × burrii | — | Endemik | — | |
| Stachys aleurites | — | Endemik | LR (cd) - Concervation Dependent - Koruma önlemi | |
| Stachys alpina | — | — | ||
| Stachys alpina subsp. macrophylla | Yayla deliçayı | — | ||
| Stachys amanica | kalınkarabaş | Endemik | LR (cd) - Concervation Dependent - Koruma önlemi | |
| Stachys anamurensis | sümbülçayı | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys angustifolia | dar deliçay | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | ||
| Stachys annua | — | — | ||
| Stachys annua subsp. ammophila | kum çayçesi | — | ||
| Stachys annua subsp. annua | — | — | ||
| Stachys annua subsp. annua var. annua | — | — | 3 | |
| Stachys annua subsp. annua var. lycaonica | — | — | ||
| Stachys annua subsp. cilicica | — | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys antalyensis | kaya çayçesi | Endemik | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | |
| Stachys arabica | arap deliçayı | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | ||
| Stachys araxina | — | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | ||
| Stachys arvensis | tarlakarabaşı | — | 1 | |
| Stachys atherocalyx | kalın deliçay | — | ||
| Stachys balansae | boz çayçe | Endemik | — | |
| Stachys ballotiformis | — | — | ||
| Stachys bayburtensis | — | Endemik | CR - Critically Endangered - Çok tehlikede | |
| Stachys baytopiorum | sultan çayçe | EN - Endangered - Tehlikede | ||
| Stachys bithynica | ulu deliçay | — | ||
| Stachys bombycina | arı çayçesi | Endemik | LR (nt) - Near Treatened - Tehlike altına girebili | |
| Stachys brantii | — | Endemik | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | |
| Stachys burgsdorffioides | — | — | ||
| Stachys burgsdorffioides subsp. burgsdorffioides | ekinkarabaşı | — | ||
| Stachys burgsdorffioides subsp. ladanoides | eğinkarabaşı | Endemik | LR (nt) - Near Treatened - Tehlike altına girebili | |
| Stachys buttleri | — | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys byzantina | bozkarabaş | — | 1 | |
| Stachys cataonica | — | Endemik | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | |
| Stachys chasmosericea | gevrekısırgan | Endemik | CR - Critically Endangered - Çok tehlikede | |
| Stachys choruhensis | çoruh çayçesi | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys citrina | — | — | ||
| Stachys citrina subsp. chamaesideritis | — | Endemik | LR (nt) - Near Treatened - Tehlike altına girebili | |
| Stachys citrina subsp. citrina | altınkarabaş | Endemik | LR (nt) - Near Treatened - Tehlike altına girebili | |
| Stachys cretica | — | — | ||
| Stachys cretica subsp. anatolica | yağlıkara | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | 3 |
| Stachys cretica subsp. bulgarica | kızıl deliçay | — | ||
| Stachys cretica subsp. cassia | kel deliçay | — | 1 | |
| Stachys cretica subsp. garana | kabaçay | — | ||
| Stachys cretica subsp. kutahyensis | yeni deliçay | Endemik | — | |
| Stachys cretica subsp. lesbiaca | şabıla | LR (nt) - Near Treatened - Tehlike altına girebili | ||
| Stachys cretica subsp. mersinaea | boncukşalba | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys cretica subsp. salviifolia | — | — | ||
| Stachys cretica subsp. smyrnaea | izmir deliçayı | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | 4 |
| Stachys cretica subsp. trapezuntica | laz deliçayı | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys cretica subsp. vacillans | dik deliçay | — | ||
| Stachys cydni | öksüzçayçe | Endemik | — | |
| Stachys distans | — | — | ||
| Stachys distans var. cilicica | — | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys diversifolia | çam deliçayı | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | ||
| Stachys ehrenbergii | — | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | ||
| Stachys euadenia | kayadelisi | Endemik | LR (cd) - Concervation Dependent - Koruma önlemi | |
| Stachys fruticulosa | yitik deliçay | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | ||
| Stachys germanica | — | — | ||
| Stachys germanica subsp. bithynica | — | — | ||
| Stachys germanica subsp. heldreichii | boz deliçay | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | ||
| Stachys huber-morathii | — | Endemik | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | |
| Stachys huetii | dadaşçayı | Endemik | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | |
| Stachys iberica | — | — | ||
| Stachys iberica subsp. georgica | üç deliçay | — | ||
| Stachys iberica subsp. iberica | — | — | ||
| Stachys iberica subsp. iberica var. densipilosa | — | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys iberica subsp. iberica var. iberica | — | — | ||
| Stachys iberica subsp. stenostachya | benli deliçay | — | 1 | |
| Stachys inanis | bağışçayı | Endemik | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | |
| Stachys inflata | küllüçay | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | ||
| Stachys ketenoglui | — | Endemik | — | |
| Stachys kurdica | — | — | ||
| Stachys kurdica var. brevidens | — | — | ||
| Stachys kurdica var. kurdica | kara deliçay | — | ||
| Stachys laetivirens | — | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys lavandulifolia | tüylüçay | — | 3 | |
| Stachys libanotica | — | — | ||
| Stachys libanotica var. minor | — | Endemik | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | |
| Stachys longiflora | etekli deliçay | Endemik | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | |
| Stachys longispicata | — | — | ||
| Stachys macrantha | — | — | 1 | |
| Stachys macrostachya | Soğulcan | — | ||
| Stachys marashica | — | Endemik | — | |
| Stachys mardinensis | — | — | ||
| Stachys maritima | kumkarabaşı | — | ||
| Stachys megalodonta | — | — | ||
| Stachys megalodonta subsp. mardinensis | — | Endemik | LR (nt) - Near Treatened - Tehlike altına girebili | |
| Stachys melampyroides | kızıl çayçe | — | ||
| Stachys menthoides | — | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys minor | çayçe | Endemik | — | |
| Stachys munzurdagensis | — | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys namazdaghensis | şırnak deliçayı | Endemik | — | |
| Stachys obliqua | sarı çayçe | — | ||
| Stachys obscura | kör çayçe | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | ||
| Stachys officinalis | — | — | ||
| Stachys officinalis subsp. balcanica | — | — | ||
| Stachys officinalis subsp. officinalis | — | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | 1 | |
| Stachys palustris | gölısırganı | — | 1 | |
| Stachys petrokosmos | eteklikarabaş | Endemik | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | |
| Stachys pinardii | gevrek çayçe | Endemik | LR (cd) - Concervation Dependent - Koruma önlemi | |
| Stachys pinetorum | gür deliçay | — | ||
| Stachys pseudopinardii | — | Endemik | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | |
| Stachys pumila | sarıkarabaş | LR (nt) - Near Treatened - Tehlike altına girebili | ||
| Stachys ramosissima | harput deliçayı | Endemik | LR (cd) - Concervation Dependent - Koruma önlemi | |
| Stachys recta | — | — | ||
| Stachys recta subsp. subcrenata | karakurbağaotu | — | ||
| Stachys rizeensis | — | Endemik | LR (cd) - Concervation Dependent - Koruma önlemi | |
| Stachys rupestris | bodur deliçay | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys saturejoides | Çarşak delisi | — | ||
| Stachys sericantha | dikenliçay | Endemik | LR (cd) - Concervation Dependent - Koruma önlemi | 1 |
| Stachys setifera | — | — | ||
| Stachys setifera subsp. lycia | — | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys setifera subsp. setifera | ince deliçay | — | ||
| Stachys sivasica | aşık deliçay | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys sosnowskyi | — | Endemik | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | |
| Stachys sp. | — | — | 2 | |
| Stachys sparsipilosa | — | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | |
| Stachys spectabilis | alacakarabaş | — | ||
| Stachys spinulosa | kılkarabaş | — | ||
| Stachys subnuda | şaşkınkarabaş | Endemik | VU - Vulnerable - Zarar görebilir | |
| Stachys sylvatica | hamısırgan | — | 2 | |
| Stachys thirkei | kestere | — | 1 | |
| Stachys thracica | tazekarabaş | — | ||
| Stachys tmolea | sürmeli çayçe | Endemik | LR (lc) - Least Concern - En az endişe verici | 1 |
| Stachys tundjeliensis | sultankarabaş | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys tymphaea | yenikarabaş | — | ||
| Stachys viscosa | yağlıkarabaş | — | ||
| Stachys viticina | kelkarabaş | DD - Data Deficient - Veri yetersiz | ||
| Stachys vuralii | — | Endemik | — | |
| Stachys willemsei | uzunkarabaş | Endemik | EN - Endangered - Tehlikede | |
| Stachys woronowii | — | — | ||
| Stachys yildirimlii | otlukkarabaşı | Endemik | — |